Fitna

Door Joep Schrijvers – Gisteravond verscheen dan toch nog onverwacht de film Fitna en eindigde een fase in het islamdebat. Omdat de film keurig is en niet beledigend, er geen grote, gewelddadige reacties verwacht worden in Nederland en erbuiten, kan het nakaarten beginnen. De reacties vooraf en achteraf Fitna zijn interessanter en relevanter dan de film zelf.

Moslims namen initiatief over
Allereerst valt het verschil in reactie op tussen een groot aantal moslimorganisaties en de spraakmakers van Nederland zoals columniste Nausicaa Marbe vandaag in de Volkskrant terecht opmerkte. De eerste nodigden Wilders uit om te komen praten, riepen op tot dialoog en gedachtewisseling. De moslimomroep wilde Fitna zelfs uitzenden. Hoe anders waren de reacties van Terpstra, die Wilders het Kwaad noemde of van de Winter onlangs met zijn advertentie in de Volkskrant en zijn optreden tegen de arabist hans Jansen. Deze moslimsorganisaties speelden niet meer de rol van slachtoffer maar namen zelfs het initatief van Wilders over. Ik vond dat fascinerender en verheugender dan de onverkwikkelijke advertentie van Terpstra.

Vijanden van het vrije woord
Ten tweede heeft de film Fitna aan het licht gebracht dat de er in Nederland ook vijanden van het vrije woord zijn. Het aantal oproepen om de film vooraf te verbieden is zonder meer schokkend te noemen. Van den Broek, deze week nog, die het kabinet opriep de film te verbieden, de islamitische federatie Nederland die een kort geding aanspande om in Nederland preventieve religieuze censuur in te voeren, de Winter die zijn opponent Ellian zijn weblog bij Elsevier wilde laten ontnemen en zijn baan op de universiteit van Leiden onmogelijk wil maken.

Zelfs de acties van Velthoven, directeur van de multimediale kunststichting Mediamatic,  om met youtubeachtige filmpjes Fitna, sorry,  de film van Wilders moeilijk zoekbaar te maken op internet waren, hoe speels ook, een daad tegen het vrije woord en lagen in het verlengde van acties om mensen te beletten bibliotheken en boekwinkels te bezoeken.  Verlichtingshumanisten en humanistische gelovigen hebben hier een gemeenschappelijke zorg en dienen waakzaam te zijn en te blijven. De vrijheid van meningsuiting is de core bussines van humanisten.

Kloof tussen woord en daad bij elite
Ten derde toonde de film een vreemde tegenstrijdigheid aan. In de organisatiewetenschappen wordt onderscheid gemaakt tussen ‘espoused theory’ en ‘theory in use’.  Met het eerste wordt bedoeld wat professionals over hun werk zeggen en met het tweede de theorie die uit hun doen en laten kan worden afgeleid. Meestal zit er tussen beide een kloof. Dit is ook het geval in de gebeurtenissen rond Fitna en teveel het geval.

Heel veel politici en commentatoren verwijten Wilders dat hij de mensen onnodig angst aanjaagt met zijn film. Dat het slechts om een klein stelletje idioten gaat die de Islam gekaapt heeft en de religie voor haar karretje gespannen. Mensen zouden er alleen maar meer schrik van krijgen (espoused theory). De daden van de overheid liet een andere theorie (in use) zien: afzetting Binnenhof, verloven al een maand ingetrokken, verhoogde alarmstatus voor terrorisme, draaiboeken voor gemeenten, crisismanagement, ambassades verdedigd, charmeoffensief in islamitische landen, psychische opvang in kerken en moskeeën werd georganiseerd, oproepen aan Wilders om Fitna niet te vertonen omdat anders wel eens de pleuris zou kunnen uitbreken.

Derhalve moet de vraag gesteld worden: als Fitna onnodig angst aanjaagt waarom moesten we dan bang zijn voor heibel van islamitische zijde? Deze kloof tussen de woorden van de politieke elite en hun daden zal menig burger niet ontgaan zijn. Hij zal door de woorden van de politiek en moslimorganisaties niet gerustgesteld worden: ja, je zegt dat allemaal wel, maar waarom reageerden jullie dan alsof er een ernstig islamitisch gevaar was?” De politiek zegt dat we niet islamofoob mogen zijn maar haar daden verraden juist een grote islamofobie.

Apocalyptisch
Fitna is een apocalyptische en generaliserende film. Deze sluit de feitelijkheid en de mogelijkheid van een vrijzinnige, westerse Islam uit. Wilders laat terecht de zwarte kanten van de Islam zien. Voor een goed oordeel zijn ook de witte nodig.  Verder veronderstelt de film dat gelovigen strikt en rechtlijnig in de leer zijn en daar ook naar handelen. Dat is doorgaans niet zo. Bij hen is vaak een kloof tussen de leer en het alledaagse doen. Soms is het onderscheid tussen de espoused theory en de theory in use ook een welkome gast. De kritiek op Wilders dat hij de gematigde moslims als bondgenoot uitsluit snijdt hout.

Generaliserend
Voor vrijzinnige en gematigde moslims is Fitna verder vervelend omdat zij over een kam geschoren worden met hun geloofsgenoten die Wilders uitvoerig afbeeldt in zijn film. Ik begrijp dat dat vervelend is. Het moet hetzelfde gevoel zijn als prelaten en imams het weer eens in negatieve zin over homoseksualiteit hebben: ziekte, zonde, erger dan de beesten. Het zij dan zo: schouders ophalen en doorgaan met ademhalen. Maar dat kan alleen als je je niet bedreigd weet en dat de woorden zonder daden zullen blijven. Wilders heeft met zijn opmerkingen over de koran verbieden, moslims niet meer in Nederland binnenlaten en het sluiten van moskeeën een koppeling gemaakt tussen woorden en mogelijke daden. Het wordt dan lastiger om je schouders op te halen.

Verder
Verlichtingshumanisten moeten waakzaam blijven voor het behoud van de open samenleving. Fitna heeft helaas duidelijk gemaakt dat preventieve censuur altijd op de loer ligt, bij ondernemers, mediatyconen, politici, christenen, moslims, ja, ook bij humanisten zelf.

Het wordt trouwens tijd om ook weer andere zaken op de agenda te zetten: de lage opleidingen en schooluitval onder allochtonen, de duurzaamheid van de productie, euthanasie, dieren, de nieuwe synthetische biologie en het transhumanisme, de seculiere moraal. Ik noem maar wat in willekeurige volgorde.